Ҫӗрпӳ уесӗ (выр. Цивильский уезд) — Хусан кӗпӗрнине кӗнӗ администраципе территори пайӗ, XVI ӗмӗр вӗҫӗнчен пуҫласа 1927 ҫулччен пулнӑ. Администраци центрӗ — 1589 ҫулта Мӑн Ҫавал юханшывӑн сылтӑм ҫыранӗнче хӳтӗленнӗ вырӑн пек пулса никӗсленнӗ Ҫӗрпӳ хули. Уес хальхи Чӑваш Енӗн территорийӗн пысӑк пайне йышӑннӑ тата чӑваш ҫӗршывӗн тӗп администраци центрӗсенчен пӗри пулнӑ.
Ҫӗрпӳ уесӗ Сӑрпа Атӑл хушшинчи тӑрӑхра вырнаҫнӑ. Ҫурҫӗр енчен вӑл Шупашкар уесӗпе, хӗвеланӑҫ енчен — Етӗрне уесӗпе, хӗвелтухӑҫ енчен — Хусан кӗпӗрнинчи Сӗве тата Тетӗш уесӗсемпе, кӑнтӑр енчен Чӗмпӗр кӗпӗрнинчи Пӑва уесӗпе чикӗленсе тӑнӑ. Уес территорийӗ тӑрӑх Мӑн Ҫавалпа Кӗҫӗн Ҫавал, Енӗш, Кӗтне тата ытти юханшыв юхнӑ. Уес лаптӑкӗ 3044,9 тӑваткал ҫухрӑм патнелле пулнӑ.
Ҫӗрпӳ уесне XVI ӗмӗр вӗҫӗнче 1589 ҫулта никӗсленнӗ Ҫӗрпӳ хули таврашӗнче йӗркеленӗ. 1708 ҫултанпа вӑл Хусан кӗпӗрнине кӗнӗ. XVIII ӗмӗрӗн пӗрремӗш чӗрӗкӗнче уеса Хусан кӗпӗрнинчи Сӗве провинцине кӗртнӗ. 1781 ҫултан 1796 ҫулччен вӑл Хусан наместничествине кӗнӗ, ҫавӑн хыҫҫӑн каллех Хусан кӗпӗрнин администраци пайӗ пулса тӑнӑ.
1723 ҫулта уесри хырҫӑ тӳлекен халӑх 13 пин арҫын патнелле шутланнӑ, вӗсенчен 480-шӗ — хула ҫынни, 12,5 пин патнелле — хресчен. XVII–XVIII ӗмӗрсенче уес халӑхӗн пысӑк пайне чӑваш хресченӗсем йышӑннӑ.
1920 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 27-мӗшӗнче Ҫӗрпӳ уесӗ ҫумне Чӗмпӗр кӗпӗрнинче пӑрахӑҫланӑ Пӑва уесӗн Патӑрьел, Вӗренер, Турхан, Хумпуҫ-Патӑрьел, Шамкай тата Шӑмӑрша вулӑсӗсене хушнӑ. 1920 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗнче ВЦИК декречӗпе уеса Чулхула кӗпӗрнине панӑ, 1920 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗнче вара вӑл ҫӗнӗрен йӗркеленнӗ Чӑваш автономи облаҫне куҫнӑ. 1925 ҫулхи акан 21-мӗшӗнчен пуҫласа уес Чӑваш АССРӗн шутӗнче пулнӑ.
1920 ҫулхи чӳкӗн 4-мӗшӗнче уесри вулӑссен пӗр пайне уйрӑм администраци пайӗ туса уйӑрнӑ — малтан ӑна Йӗпреҫ уесӗ тенӗ, 1923 ҫулхи пушӑн 6-мӗшӗнчен вара Патӑрьел уесӗ тесе ҫӗнӗрен ят панӑ.
1927 ҫулхи юпан 1-мӗшӗнче Чӑваш АССРӗнче районсем ҫине пайлама пуҫланӑранпа Ҫӗрпӳ уесне пӗтернӗ. Унӑн территорийӗн тӗп пайӗнче Ҫӗрпӳ районне йӗркеленӗ.
1781 ҫул тӗлне Хусан кӗпӗрнинчи Сӗве провинцине кӗнӗ Ҫӗрпӳ уесӗнче ҫак вулӑссем пулнӑ: Элпуҫ, Патӑрьел, Упи, Тӑвай, Иккӗмӗш Тӑвай, Кушкӑ тата Рункӑ вулӑсӗсем.
1796 ҫул хыҫҫӑн уеса 12 вулӑс ҫине пайланӑ:
1918 ҫулта тата Сиккасси вулӑсне йӗркеленӗ. 1917 ҫул тӗлне уес шутне Ҫӗрпӳ хули тата 12 вулӑс кӗнӗ.
1901 ҫулхи даннӑйсем тӑрӑх, Ҫӗрпӳ уесӗнче 175 631 ҫын пурӑннӑ. Вӗсенчен чӑвашсем 78,9 процент, тутарсем — 11,4 процент, вырӑссем — 9,5 процент пулнӑ. Уес Хусан кӗпӗрнинчи чӑвашсем чи йышлӑ пурӑнакан администраци уесӗсенчен пӗри шутланнӑ.
Ҫынсен тӗпрен ҫӗр ӗҫӗ аппаланнӑ. Халӑхӑн пӗр пайӗ тӗрлӗ ремесла ӗҫӗпе пурӑннӑ: платниксем, кӑмакаҫӑсем, ҫӗвӗҫсем, ҫӑм тапакансем, атӑҫӑсем, кустӑрма тӑвакансем тата хӑма ҫуракансем пулнӑ. Уесра 555 патнелле вак промышленность предприятийӗ шутланнӑ (1901 ҫул). XIX ӗмӗрте Вӑрмар ялӗнчи Вена сӗтел-пуканӗ тӑвакан хапрӑк паллӑ пулнӑ. Ҫавӑн пекех эрех юхтаракан тата ҫу кӑларакан савутсем ӗҫленӗ. Уесра 94–131 шкул патнелле ӗҫленӗ.
Ҫӗрпӳ уесӗ чӑваш халӑхӗ вырнаҫса пынин историйӗнче пысӑк вырӑн йышӑннӑ. Шӑп та лӑп унӑн вулӑсӗсенчен — чи малтан Тӑвай вулӑсӗнчен — XVII–XVIII ӗмӗрсенче чӑваш хресченӗсем Атӑлҫин ытти тӑрӑхне куҫса кайнӑ. Уйрӑмах илсен, хальхи Вӑрнар районӗнчи Пӑртас, Тулти Пӑртас тата Шалти Пӑртас ялӗсене никӗслекенсем Ҫӗрпӳ уесӗн Тӑвай вулӑсӗнчен куҫса килнӗ ҫынсем пулнӑ.
Статья каҫми :: Пичет версиӗ 
+10.3 °C